สินค้า “หนึ่งตำบล หนึ่งผลิตภัณฑ์” หรือโอทอป (OTOP) ที่เรารู้จักในปัจจุบัน ย้อนไปสมัยรัชกาลที่ 5 ก็เกิดแนวคิดคล้ายคลึงขึ้นเช่นกัน โดย พระศรีพนมมาศ (ทองอิน) นายอำเภอนักพัฒนาของอำเภอลับแล เมืองอุตรดิตถ์

พระศรีพนมมาศ (ทองอิน)  

ชื่อเดิมของท่าน ฮึนหยก แซ่ตัน (พ.ศ. 2404-2464)  บิดาเป็นชาวจีนชื่อ ตั้วตี๋ แซ่ตัน มารดาเป็นชาวไทยชื่อ นิ่ม เพื่อให้ได้เล่าเรียนและมีโอกาสก้าวหน้า บิดาจึงถวายลูกชายให้เป็น “บุตรบุญธรรม” ของหลวงพ่อน้อย สมภารวัดป่ายางนอก ซึ่งเปลี่ยนชื่อให้ใหม่ว่า “ทองอิน”

ในวัยหนุ่มจีนทองอินช่วยบิดาค้าขาย โดยการหาบสินค้าเร่ขายไปตามชุมชนต่างๆ ในเมืองลับแล (ปัจจุบันคือ อำเภอลับแล) บางครั้งไกลไปเมืองหาดเสี้ยว (ปัจจุบันคือ อำเภอสวรรคโลก) ทำให้เห็นชีวิตความเป็นอยู่, ภูมิประเทศของเมืองต่างๆ ต่อมา พ.ศ. 2431 จีนทองอินก็ได้เป็นนายอากรสุรา ที่โรงกลั่นสุราหาดเสี้ยว

จีนทองอินทำงานพัฒนาถิ่น เช่น สร้างถนน, ฝาย ฯลฯ โดยไม่ต้องพึ่งเงินทางการ กระทั่ง พ.ศ. 2445 รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสเมืองลับแล จีนทองอินเป็นแม่งานใหญ่จัดการรับเสด็จ ซึ่งทำได้อย่างสมพระเกียรติเป็นที่พอพระราชหฤทัย จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็น “ขุนพิศาลจีนะกิจ” และเลื่อนเป็น “พระศรีพนมมาศ” นายอำเภอลับแล ในเวลาต่อมา

โอทอปสมัยรัชกาลที่ 5

พระศรีพนมมาศ จ้างชาวจีนที่ชำนาญการปลูกผักเป็นตัวอย่าง และแนะนำชาวบ้านให้ปลูกพืชผัก, แนะวิธีทำลูกชิดเชื่อม, การเลี้ยงเป็ด ไก่ สุกร, การทำหัตถกรรม ฯลฯ อันเป็นเส้นทางสร้างสินค้าโอทอปของเมืองลับแลในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้แก่ “ไม้กวาดตองกง”

ที่มาของ “ไม้กวาดตองกง” เกิดจากเมื่อครั้งรัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสเมืองลับแล สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงนำไม้กวาดจากเมืองจีนมาให้พระศรีพนมมาศ หลังพิจารณาดูแล้ว พระศรีพนมมาศเห็นว่าเมืองลับแลมีต้นตองกง (ต้นหญ้าชนิดหนึ่ง) ดอกของมันน่าจะใช้ทำไม้กวาดได้ จึงให้ชาวบ้านตำบลฝายหลวงและตำบลแม่พูล แห่งละ 2 คน มาฝึกถักไม้กวาดตองกง เมื่อทำเป็นแล้วก็ให้กลับไปสอนคนอื่นๆ ต่อ

ไม้กวาดตองกงที่ชาวบ้านทำขึ้นมา พระศรีพนมมาศก็รับซื้อ แล้วนำไปฝากเพื่อนฝูงต่างหัวเมือง รวมถึงนำขึ้นถวายสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อรับไปแล้วทรงชมว่า “ไม้ยุงกาดนั้นดีทีเดียว ถ้าคิดอ่านให้ราษฎรทำขายเป็นสินค้าได้อย่างหนึ่ง ดีกว่าไม้ยุงกวาดเมืองจีน”

พระศรีพนมมาศเห็นว่าการให้ไม้กวาดแก่ใครอาจดูไม่เหมาะสม ด้วยมักมองว่าไม้กวาดเป็นของต่ำ จึงแก้เคล็ดให้เกิดสิริมงคลตามแบบจีน ด้วยการนำผ้าแดงชิ้นเล็กผูกที่ส่วนปลาย ไม้กวาดตองกงสินค้าโอทอปของอำเภอลับแลในปัจจุบัน จึงมีผ้าสีแดงติดที่ส่วนปลายจนถึงทุกวันนี้ด้วยเหตุนี้ 

อ่านเพิ่มเติม :

• หลงลับแลและหลินลับแล ทุเรียนดีอุตรดิตถ์ คนกินหลงใหลในรสชาติ 

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ทรงสรรค์ นิลกำแหง. “พระศรีพนมมาศ (ทองอิน) แบบอย่างนายอำเภอ กับสินค้าหนึ่งตำบล หนึ่งผลิตภัณฑ์ สมัยรัชกาลที่ 5” ใน, สดุดีบุคคลสำคัญ เล่ม 23, สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี พ.ศ. 2554.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อวันที่ 2 มิถุนายน 2568.