ช่วงเวลาแห่งการเปลี่ยนผ่านในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ จากสยามเก่า สู่สยามใหม่

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 เป็นช่วงเวลาที่วัฒนธรรมตะวันตกได้แทรกซึมเข้ามาสู่สังคมสยาม ทั้งอำนาจทางการเมืองและเศษฐกิจ ทำให้สยามจำต้องยอมรับวัฒนธรรมตะวันตกเข้ามาพัฒนาประเทศในหลาย ๆ ด้าน เพื่อรักษาเอกราชไว้

กลุ่มผู้นำไทย อันได้แก่ พระมหากษัตริย์ เจ้านาย และขุนนางระดับสูง เป็นกลุ่มแรกที่ตื่นตัวต่อวัฒนธรรมตะวันตก และได้แบ่งแยกอุดมการณ์ออกเป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มอนุรักษ์ และกลุ่มก้าวหน้า 

ศ. ดร. สุเนตร ชุตินธรานนท์ ได้กล่าวในหนังสือ ฝรั่งรุกพระนั่งเกล้าฯ ความว่า “กลุ่มอนุรักษนิยม อย่าง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ ไม่ประสงค์จะเห็นการเปลี่ยนแปลงหรือปฏิรูปสู่ความเป็นสมัยใหม่ โดยจะยึดถือธรรมเนียมเก่าไว้”

ส่วนสาเหตุที่ฝ่ายอนุรักษนิยมมีท่าทีหวาดระแวงในการรับวัฒนธรรมตะวันตกนั้น เนื่องจากมีความคิดว่า วัฒนธรรมตะวันตกจะเข้ามาทำลายวัฒนธรรมไทยลงได้

ทั้ง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ ทรงพระวิตกกังวลว่า วัฒนธรรมไทยจะสูญหายไปในที่สุด ทำให้พระองค์ทรงรับเทคโนโลยีตะวันตกในขอบเขตจำกัดและทรงสนับสนุนให้เทคโนโลยีของไทยยังคงมีบทบาทสำคัญอยู่ต่อไป 

โดยทรงส่งหมอหลวงไทยมาถวายการรักษาเจ้านายที่นิยมการแพทย์สมัยใหม่ อย่าง ภิกษุเจ้าฟ้ามงกุฎ (ต่อมาคือ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) และเจ้าฟ้าจุฑามณี (ต่อมาคือ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว) ซึ่งทรงเป็นเจ้านายสยามฝ่ายก้าวหน้า ทำให้ทั้งสองพระองค์ไม่กล้าให้หมอมิชชันนารีรักษา ทั้ง ๆ ที่มีพระประสงค์เช่นนั้น

ถึงกระนั้น พระองค์ทรงให้การยอมรับบางเทคโนโลยีสมัยใหม่ของตะวันตก เช่น พระองค์ทรงยอมรับการปลูกฝีของมิชชันนารีมาใช้ในราชสำนัก และโปรดฯ ให้หมอบลัดเลย์เขียนตำราการปลูกฝีมาถวาย 

พระราชกรณียกิจที่สำคัญของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ คือ การให้ความสำคัญกับ “ความเป็นไทย” โดยพระองค์ทรงบูรณะวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม หรือวัดโพธิ์ และสั่งให้มีการจารึกวิทยาการ ด้านต่าง ๆ ของไทยไว้เป็นหลักฐาน 

ทำให้ตามเสาหินของระเบียงของวัดโพธิ์ มีการจารึกพระธรรมทางพุทธศาสนา ตำราพิชัยสงคราม ตำรายา โหราศาสตร์ โคลงฉันท์ กาพย์ กลอน ตำราเกี่ยวกับพฤกษศาสตร์และภูมิศาสตร์ เป็นต้น

การทำจารึกวัดโพธิ์มองได้ว่าเป็นการประกาศเกียรติคุณของวัฒนธรรมไทย และเป็นความพยายามที่จะรักษาสถานะของสยามประเทศไว้ให้อยู่ในระดับสูงต่อไป 

อ่านเพิ่มเติม : 

• “รัชกาลที่ 3” แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ “พระเจ้าแผ่นดินอยุธยา” องค์สุดท้าย?
• ความเป็นกรุงเทพฯ ที่แท้จริง เริ่มสมัย “รัชกาลที่ 3”

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ผู้นำไทย สมัยรัชกาลที่ 3 กับการรับวัฒนธรรมตะวันตก วิไลเลขา ถาวรธรสาร คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง ศิลปวัฒนธรรม ฉบับกันยายน 2530

ปวีนา หมู่อุบล. “อำนาจนำพระนั่งเกล้าฯ: การเมืองวัฒนธรรมของชนชั้นนำต้นรัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ : มติชน, 2567.

สุเนตร ชุตินธรานนท์. ฝรั่งรุกพระนั่งเกล้าฯ การทูตสยามคราวจักรวรรดินิยมบุกอุษาคเนย์. กรุงเทพฯ : มติชน, 2564.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 29 มกราคม 2568