เฮือนลาวแง้ว บ้านตาลเสี้ยน สระบุรี “เฮือนลาวขนมปังขิงสกุลช่างจีน”

เมื่อกล่าวถึงงานช่างเกี่ยวกับที่อยู่อาศัยประเภท “เรือนไทยภาคกลาง” ในมโนทัศน์การรับรู้ของผู้คนโดยทั่วไปจะคิดถึงแต่ “เรือนเครื่องสับหรือเรือนแบบคหบดี” ตามขนบนิยมแบบเรือนไทยของลุ่มน้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นเสมือนประหนึ่งตัวแทนของบ้านไทย ในแบบเรียนประวัติศาสตร์ชาติไทย “แบบชาตินิยม” ซึ่งให้ความสำคัญอยู่ที่ความเป็นไทย แบบเชื้อชาติเดียว อันเป็นวัฒนธรรมศูนย์กลางหรือที่เรียกว่าวัฒนธรรมหลวงโดยมีลักษณะที่ปฏิเสธความหลากหลายแห่งภูมิปัญญาสร้างสรรค์ด้านต่างๆ ของแต่ละท้องถิ่นอันเป็นวัฒนธรรมราษฎร์ (ชาวบ้าน) และเช่นกันผู้คน “เชื้อชาติลาว” ก็เป็นรากเหง้าอีกสาแหรกหนึ่งที่สำคัญอันมีส่วนร่วมสร้างสถาปนาความเป็นรัฐของชนชาติไทยตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันสมัย

ลาวแง้ว คือใคร?…กลุ่มชาติพันธุ์หนึ่งที่พูดภาษาลาว (ตระกูลภาษา Tai-kadai) อันมีถิ่นฐานเดิมอยู่ที่เวียงจัน และหลวงพระบาง เป็นกลุ่มชนที่อาศัยอยู่ตามชนบทหรือชานเมืองซึ่งถ้าอยู่ในเมืองจะเรียก “ลาวเวียง” โดยถูกกวาดต้อนเข้ามาอยู่ในเมืองไทย ช่วงสงครามระหว่างสยามกับลาว ต้นรัตนโกสินทร์ โดยเฉพาะในช่วง พ.ศ. ๒๓๖๙-๗๑ (สมัยเจ้าอนุวงศ์) ได้มีการกวาดต้อนชาวลาวจากหัวเมืองพวน เมืองเชียงขวาง เมืองเวียงจัน เมืองหลวงพระบาง เข้ามาตั้งถิ่นฐานอยู่ในเขตหัวเมืองชั้นในของภาคกลางตั้งแต่จังหวัดลพบุรี สระบุรี นครนายก ปราจีนบุรี ชลบุรี ฉะเชิงเทรา สุพรรณบุรี นครปฐม ราชบุรี เลยไปจนถึงเพชรบุรี และในจำนวนนั้นก็มีกลุ่มลาวแง้ว ถูกกวาดต้อนเข้ามาในคราวนั้นด้วย อนึ่ง ชื่อที่เรียกว่า “ลาวแง้ว” เป็นชื่อที่กลุ่มลาวพวนใช้เรียกชาวลาวที่มาจากเวียงจันและหลวงพระบาง สำหรับกลุ่มลาวแง้วที่จังหวัดสระบุรีอยู่ที่บ้านตาลเสี้ยน บ้านหนองแก บ้านหนองระกำ อำเภอพระพุทธบาท และบางหมู่บ้านของอำเภอหนองโดน

เอกลักษณ์รูปแบบทางสถาปัตยกรรมของเฮือนลาวแง้ว โดยเฉพาะที่บ้านตาลเสี้ยน สามารถจำแนกลักษณะเรือนออกเป็น ๓ กลุ่ม คือ ๑. เรือนจั่วแฝด ๒. เรือนจั่วเดียว ๓. เรือนจั่วผสมแบบเรือนไทยภาคกลาง ลักษณะของผังพื้นเป็นเรือนยกพื้นสูง ๒ ชั้น โดยชั้นล่างเป็นที่เก็บของและใช้พักผ่อนในเวลากลางวัน หรือแม้แต่เป็นที่เลี้ยงวัวควาย บริเวณพื้นที่ชั้นที่ ๒ ลักษณะที่ว่างพื้นที่ส่วนใหญ่จะเป็นพื้นที่อเนกประสงค์ มีการกั้นฝาห้องเฉพาะที่เป็นห้องนอนไม่เกิน ๓ ห้อง โดยมีห้องโป่งโจ่งหรือห้องโถงขนาบหัวท้ายของตัวเรือน พื้นที่ห้องครัวจะอยู่บริเวณด้านหลัง รวมถึงห้องน้ำ ห้องส้วม นิยมวางตัวเรือนขวางตะวัน

องค์ประกอบและส่วนประดับตกแต่ง ผนังเรือนนิยมทำแบบฝาโปร่งเป็นลูกกรงเหล็ก โดยผนังด้านนอกเรือนนอนจะเป็นผนังไม้แบบฝาลูกฟักกระดานดุน หรือบางแห่งทำเป็นฝาไหล เพื่อช่วยในการระบายอากาศและความร้อนภายในเรือน (เพราะเรือนลาวแง้วไม่นิยมทำชานระเบียงเปิดโล่งเหมือนเรือนไทยภาคกลาง) ในทางตรงกันข้ามกลับนิยมต่อหลังคาเพื่อคลุมพื้นที่ว่างต่างๆ ส่วนการประดับตกแต่งเอกลักษณ์ที่สำคัญคือการทำไม้ค้ำยันตกแต่งเป็นลวดลายฉลุ ทุกห้องเสาเป็นรูปแบบนอกขนบในจารีตขององค์ประกอบเรือนไทยโดยทั่วไป อีกทั้งการจำหลักส่วนคูหาผนังกั้นห้องภายในบ้าน ปรากฏเป็นลวดลายแบบช่างจีนโดยมีรูปหงส์และมังกรเข้ามาอยู่ในส่วนประกอบของลวดลายฉลุจำหลักต่างๆ

นอกจากนี้ลักษณะของหลังคาจะไม่แหลมสูงเช่นแบบเรือนไทยทั่วไป จากข้อมูลในการลงพื้นที่พบว่าช่างที่ทำเป็นช่างชาวจีนซึ่งในยุคนั้นเป็นช่างที่มีฝีมือได้รับการว่าจ้างมาปรุงเรือนตามหัวเมืองต่างๆ โดยเฉพาะเทคนิคการทำฝาเฟี้ยม ฝาลูกฟัก เป็นวิชาช่างที่ชาวจีนเป็นต้นฉบับ ในเรื่องของความประณีต เช่น การทำเฟอร์นิเจอร์และกลึงไม้ ช่างเซี่ยงไฮ้เป็นที่นิยมในหมู่เจ้านายและขุนนาง

อนึ่ง การทำลวดลายดังกล่าวยังอาจสัมพันธ์กับ “เรือนขนมปังขิงแบบวิกตอเรียนกอทิก” แต่ได้ผสมผสานวัฒนธรรมท้องถิ่นทั้งไทย-ลาว-จีน-แขก-ฝรั่งจนก่อเกิดเป็นเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นที่มีอัตลักษณ์สัมพันธ์กับพลวัตทางสังคมวัฒนธรรมที่เปลี่ยนแปลงไป

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป