รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการปฏิรูปประเทศหลายด้าน ที่สำคัญ เช่น การคลัง การปกครอง เพื่อลดอำนาจทางเศรษฐกิจและการปกครองของขุนนางและเจ้าเมืองทั้งหลาย ให้มาอยู่ที่ “ศูนย์กลาง” แทน เกิดข้าราชการนักปกครองที่ทำงานในพื้นที่ต่างๆ แล้วคุณสมบัติของคนที่จะทำงานนี้ได้ต้องมีอะไรบ้าง?

คุณสมบัติ “ข้าราชการนักปกครอง” ยุครัชกาลที่ 5

เชื้อพระวงศ์ที่มีบทบาทสำคัญด้านการปกครองอย่างมาก คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ที่ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยถึง 24 ปี ทรงวางรากฐานการปกครอง รวมทั้งวางคุณสมบัติข้าราชการนักปกครอง เพื่อให้สามารถรับราชการแผ่นดินได้อย่างมีประสิทธิภาพ

แม้จะทรงวางโครงสร้างการปกครองไว้แล้ว แต่การจะหา “คน” มาทำงานก็ไม่ใช่เรื่องง่าย อย่างที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเคยระบุว่า

“ตัวบุคคลที่จะส่งไปบรรจุตำแหน่งราชการต่างพระเนตรพระกรรณพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและรัฐบาลของพระองค์นั้นเป็นข้อสำคัญยิ่ง จะรุกรับเอาแต่ข้างเร็วนักโดยมักง่ายไม่ได้ เพราะธรรมดาราชการบ้านเมืองถึงแม้จะได้มีหลักการหรือแผนการจัดวางไว้ดีเลิศเพียงใดก็ตาม ถ้าได้บุคคลที่ปฏิบัติไม่ดีพอแก่งาน ก็หามีประโยชน์ไม่ และใช่แต่เท่านั้น หลักการหรือแผนการอันดีเลิศนั้นอาจจะถูกทอดทิ้งหรือทำลายเสียด้วยซ้ำ ประดุจยื่นแก้วให้วานร”

ช่วงแรก ข้าราชการมหาดไทยแบ่งได้เป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มลูกหลานข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ในกระทรวงมหาดไทย ที่ทำงานในชั้นสัญญาบัตร และอีกกลุ่มคือลูกหลานคหบดี ที่ฝากตัวเข้ามาฝึกหัดทำราชการเป็นเสมียน แต่ไม่ว่าจะเป็นกลุ่มไหน จำนวนคนก็ยังไม่พอกับการขยายระบบราชการด้านการปกครองอยู่ดี

ที่สุดจึงต้องดึง “กลุ่มสามัญชน” เข้ามาสู่กระบวนการผลิตข้าราชการ ส่งผลให้เกิดการตื่นตัวด้านการศึกษาตามไปด้วย

ความต้องการรับราชการที่ขยายตัวมากขึ้น เพื่อให้มีกำลังคนที่มีความสามารถเพียงพอสำหรับรับราชการในทุกมณฑล สะท้อนผ่านคำกล่าวของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ความว่า (จัดย่อหน้าใหม่และเน้นคำโดยกอง บก. ศิลปวัฒนธรรมออนไลน์)

“ความลำบากใจที่สุดอย่างหนึ่งของหม่อมฉันก็คือ การหาตัวข้าราชการที่จะส่งไปปกครองหัวเมืองต่างๆ เพราะยังไม่มีโรงเรียนข้าราชการพลเรือน หม่อมฉันได้แต่เลือกเป็นคนจากที่นั่นบ้างที่นี่บ้าง และรู้สึกผิดอยู่บ่อยๆ ที่ได้ละเมิดกฎระเบียบตามพระราชดำริ

ทั้งนี้เป็นเพราะบุคคลที่หม่อมฉันมองหาอยู่นั้นจะต้องมีคุณสมบัติหลายประการ

ข้อที่หนึ่ง หม่อมฉันต้องมีเหตุผลมั่นใจว่าบุคคลเหล่านั้นมีความสามารถเหมาะกับงานที่เขาได้รับมอบหมาย ข้อที่สอง ที่ยิ่งสำคัญไปกว่าก็คือว่า เขาจะต้องเต็มใจจริงๆ ที่จะรับงานในหัวเมืองนั้นๆ”

ความต้องการดังกล่าว นำสู่การสร้างโรงเรียนข้าราชการในกระทรวงมหาดไทยในเวลาต่อมา

อ่านเพิ่มเติม :

• พื้นที่อีสานเมื่อเกือบ 150 ปีก่อน เมืองไหนสังกัด “มณฑลลาว” อะไรบ้าง?
• พ.ศ. 2442 ยกเลิกคำว่า “ลาว” เกิดคำว่า “อีสาน” และภาคอีสานนิยม

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ภูวดล ศรีวิไล. เสนาอำมาตย์ อำนาจมหาดไทย. กรุงเทพฯ: มติชน, 2568.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 3 เมษายน 2568