‘พระเจดีย์อิสรภาพ’ และพล็อตการประกาศอิสรภาพของพระนเรศวร กับการต่อต้านคอมมิวนิสต์

จิตรกรรมโคลงภาพพระราชพงศาวดารตอน “สงครามยุทธหัตถีระหว่างสมเด็จพระนเรศวรมหาราชกับสมเด็จพระมหาอุปราชา” เขียนโดย หลวงพิศณุกรรม (เล็ก) ในสมัยรัชกาลที่ 5 (ภาพจากหนังสือ “จิตรกรรมและประติมากรรมแบบตะวันตกในราชสำนัก เล่ม 2”)

เมื่อครั้งสร้างพระเจดีย์อิสรภาพฯนั้นมีเรื่องเล่า : ว่าด้วยพล็อต การประกาศอิสรภาพ.. 2127 กับการต่อต้านคอมมิวนิสต์ในจังหวัดเพชรบูรณ์

อารัมภบท

เรื่องเล่าของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช กษัตริย์แห่งอาณาจักรอยุธยา ถูกผลิตซ้ำในสังคมไทยออกมาหลาหลายรูปแบบ ตั้งแต่ประวัติศาสตร์นิพนธ์ เช่น พระนิพนธ์ของเจ้านาย ตำราเรียนรัฐ งานเขียนของนักวิชาการประวัติศาสตร์ ฯลฯ ไปจนถึงวัฒนธรรมสมัยนิยม (popular culture) เพื่อความบันเทิงรูปแบบใหม่ เช่น ละคร ภาพยนตร์ เพลง แอนิเมชั่น หนังสือการ์ตูน ฯลฯ แต่ทว่ารูปแบบหนึ่งที่ทรงพลังแก่การสร้างความรับรู้ต่อผู้คนที่พบเห็น คือ อนุสาวรีย์ หรือปูชนียสถานอันเกี่ยวข้องกับศาสนาพุทธ ซึ่งตั้งตระหง่านใหญ่โตอยู่กลางพื้นที่สาธารณะ มีการเคารพบูชาขอพรเนื่องในโอกาสต่าง รวมถึงเป็นสถานที่ที่ให้หน่วยงานของรัฐทำพิธีกรรมในวันสำคัญที่เกี่ยวข้องกับพระองค์

กระบวนการประกอบสร้างเรื่องเล่าสมเด็จพระนเรศวรโดยรัฐไทย เริ่มต้นอย่างจริงจังนับตั้งแต่มีการสร้างพระบรมราชานุสรณ์ดอนเจดีย์ จังหวัดสุพรรณบุรี เสร็จสมบูรณ์เมื่อ .. 2502 ในสมัยจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ (.. 2501-2506) ซึ่งผู้เขียนเรียกกระบวนการนี้ว่ากรอบโครงการประวัติศาสตร์ราชาชาติไทยอันหมายถึง กลไกที่รัฐทั้งส่วนกลางและส่วนท้องถิ่นใช้พล็อตเรื่องเล่าในประวัติศาสตร์แบบราชาชาตินิยม1 มาสถาปนาลงในพื้นที่ต่าง ของประเทศไทย ผ่านรูปแบบอนุสาวรีย์ ปูชนียสถาน หรือวัตถุในรูปแบบต่าง อันก่อให้เกิดสภาวะของการถือครองอำนาจนำ (hegemony) ของอภิมหาเรื่องเล่า (metanarrative) ที่ครอบงำประวัติศาสตร์ท้องถิ่น หรือยึดกุมอุดมการณ์ทางประวัติศาสตร์และการเมืองของพื้นที่ที่ได้เข้าไปสร้าง ส่งผลให้พื้นที่แห่งนั้นถูกจดจำภายใต้ความทรงจำร่วมใหม่ (new collective memory) ที่ไม่ได้มาจากท้องถิ่นเองโดยตรง

อุดมการณ์ทางประวัติศาสตร์ที่แฝงอยู่ภายในเรื่องเล่าของสมเด็จพระนเรศวร จึงไม่ใช่การบอกเล่าพล็อตประวัติศาสตร์แบบราชาชาตินิยมเท่านั้น แต่อุดมการณ์ทางการเมืองของรัฐในบริบทของปีที่สร้าง มีส่วนสำคัญต่อการเลือกพื้นที่ที่จะสถาปนาเรื่องเล่าของพระองค์ลงไปเช่นกัน

ดังนั้น เพื่อเป็นการรำลึกถึงวันสำคัญที่เกี่ยวข้องกับสมเด็จพระนเรศวร 2 วัน คือ วันที่ 25 เมษายน ครบรอบ 415 ปี แห่งการเสด็จสวรรคต (.. 2148) และวันที่ 26 เมษายน ครบรอบ 436 ปี แห่งการประกาศอิสรภาพ (.. 2127) บทความนี้จึงมุ่งเสนอกรณีศึกษาของการประกอบสร้างเรื่องเล่าสมเด็จพระนเรศวรในจังหวัดเพชรบูรณ์ คือพระเจดีย์อิสรภาพ อนุสรณ์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช อำเภอเขาค้อ ซึ่งได้แปรเรื่องเล่าของสมเด็จพระนเรศวรในฐานะวีรบุรุษที่ต่อสู้กับศัตรูเฉพาะในพล็อตประวัติศาสตร์แบบราชาชาตินิยมไปสู่การเป็นวีรบุรุษที่ต่อต้านภัยคุกคามของรัฐไทยยุคสงครามเย็นนั่นคือคอมมิวนิสต์

อุปมาดั่งกองทัพของสมเด็จพระนเรศวรบุกปราบอริราชศัตรู

ในหลายพื้นที่บริเวณภาคเหนือของประเทศไทยช่วงทศวรรษ 2510–2520 เป็นสมรภูมิการสู้รบระหว่างกองทัพภาคที่ 3 กับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย (พคท.) ส่วนใหญ่กองทัพภาคที่ 3 ที่พรั่งพร้อมด้วยสรรพกำลังอาวุธ จากการสนับสนุนอย่างแข็งขันโดยรัฐ จะเป็นฝ่ายบุกโจมตียังฐานที่มั่นของ พคท. โดยสมรภูมิที่สำคัญบริเวณจังหวัดเพชรบูรณ์ ได้แก่ ฐานที่มั่นภูหินร่องกล้า บริเวณรอยต่อ 3 จังหวัด พิษณุโลก-เพชรบูรณ์-เลย และฐานที่มั่นเขาค้อ3

ยุทธการต่าง ของกองทัพภาคที่ 3 ที่ถูกบันทึกเป็นเกียรติประวัติการต่อสู้เพื่อเอาชนะคอมมิวนิสต์ บริเวณจังหวัดเพชรบูรณ์ เช่นยุทธการสามชัยเป็นการฝึกร่วมปฏิบัติจริงของ 3 เหล่าทัพ คือ กองทัพบก กองทัพเรือ และกองทัพอากาศ ประจำปี 2516 (แต่เริ่มปฏิบัติการตั้งแต่เดือน ..-.. 2515) ในการโจมตีบริเวณรอยต่อ 3 จังหวัดดังที่กล่าวไปข้างต้น ผลของปฏิบัติการได้รับการบันทึกอย่างภาคภูมิว่า “…เจ้าหน้าที่สามารถทำลายระบบเศรษฐกิจของ ผกค. (ผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์ผู้เขียน) ได้อย่างสิ้นเชิง…”4

อีกหนึ่งยุทธการสำคัญ คือยุทธการผาเมืองเผด็จศึก เริ่มปฏิบัติการตั้งแต่เดือน ..-.. 2524 มีเป้าหมายมุ่งทำลายฐานที่มั่นเขาค้อ เนื่องจากเป็นพื้นที่อุดมสมบูรณ์ ทำให้สมาชิก พคท. เขตเขาค้อไม่มีความอดอยาก ผลของปฏิบัติการนั้นทำให้ “…เจ้าหน้าที่สามารถทำลายกำลังติดอาวุธฐานที่มั่นของ ผกค.เขตเขาค้อลงได้อย่างสิ้นเชิงทำให้ ผกค.ไม่สามารถกลับมามีอิทธิพล และจัดตั้งเป็นกองกำลังได้อีก ผกค.ในพื้นที่อื่น หมดกำลังใจในการสู้รบ และขอมอบตัวในที่สุด…”5

ชัยชนะอันภาคภูมิต่อกองทัพภาคที่ 3 ได้รับการบันทึกไว้เป็นเกียรติประวัติอันสูงส่งนี้ อุปมาได้ว่า กองทัพภาคที่ 3 เปรียบได้กับกองทัพของสมเด็จพระนเรศวรเนื่องจากกองทัพนี้ได้พยายามผูกตัวเองเข้ากับเรื่องเล่าสมเด็จพระนเรศวร อย่างกรณีที่มีส่วนในการสร้างศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช จังหวัดพิษณุโลกเมื่อ .. 25056 อันเป็นสถานที่เสด็จพระราชสมภพของพระองค์

กรณีการติดป้ายชื่อก็มีความสำคัญ ที่ตั้งของกองบัญชาการกองทัพภาคที่ 3 จังหวัดพิษณุโลก ใช้ชื่อว่าค่ายสมเด็จพระนเรศวรมหาราชและป้ายชื่อของกองบัญชาการช่วยรบที่ 3 ซึ่งสังกัดอยู่ภายใต้กองทัพภาคที่ 3 ใช้ชื่อว่าค่ายสมเด็จพระเอกาทศรถ พระอนุชาของสมเด็จพระนเรศวร โดยมีการให้เหตุผลว่า “…ภารกิจความรับผิดชอบและการดำเนินงานของ บชร.3 (กองบัญชาการช่วยรบที่ 3–ผู้เขียน) ที่กระทำต่อ กองทัพภาคที่ 3 เป็นไปในลักษณะการช่วยเหลือเกื้อกูลให้ กองทัพภาคที่ 3 มีความแกร่งกล้าสามารถทำการรบได้อย่างมีประสิทธิภาพยิ่งคล้ายกันกับที่ สมเด็จพระเอกาทศรถทรงปฏิบัติต่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราช7

หรือแม้กระทั่งเหรียญกล้าหาญที่ได้รับพระราชทานจากการปราบปรามคอมมิวนิสต์ ก็เป็นภาพสมเด็จพระนเรศวรทรงพระคชาธารออกศึก8 กระบวนการร้อยรัดเรื่องเล่าของสมเด็จพระนเรศวรเข้ากับกองทัพภาคที่ 3 เหล่านี้ บอกเป็นนัยว่า การปราบปราม พคท. ในช่วงเวลานั้น ไม่ต่างจากที่สมเด็จพระนเรศวรทรงนำทัพปราบปรามอริราชศัตรูตามพล็อตประวัติศาสตร์ราชาชาตินิยม

เหรียญกล้าหาญ ด้านหน้า (ซ้าย) มีพระบรมรูปสมเด็จพระนเรศวรมหาราชกำลังทรงกระทำยุทธหัตถีกับราชศัตรู มีอักษรจารึกว่า “สมเด็จพระนเรศวรมหาราชกู้ชาติ” ด้านหลัง (ขวา) มีอักษรจารึกว่า “เรากล้ารบเพื่อเกียรติศักดิ์ไทย” (ภาพโดย Xiengyod~commonswiki จาก https://th.wikipedia.org/wiki/เหรียญกล้าหาญ)

กลไกการประกอบสร้างแบบนี้เกิดขึ้นได้เพราะมีตัวแปรสำคัญ คือ สถาบันพระมหากษัตริย์ ที่ทรงมีบทบาททั้งเสด็จฯ เป็นประธานในพิธีเปิดศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช จังหวัดพิษณุโลก9 การพระราชทานชื่อค่าย ตลอดจนพระราชทานเหรียญกล้าหาญ นับเป็นการใช้พระราชอำนาจนำ’ (royal hegemony) มาช่วยขับเน้นให้อำนาจนำ’ (hegemony) ของเรื่องเล่าสมเด็จพระนเรศวรทรงพลังต่อการผลิตซ้ำวาทกรรมการปราบปรามคอมมิวนิสต์โดยกองทัพของสมเด็จพระนเรศวรมากยิ่งขึ้น

การประกาศอิสรภาพในฐานะพล็อตของเรื่องเล่าชุดหนึ่ง

สำหรับธงชัย วินิจจะกูล ความรู้ทางประวัติศาสตร์แยกไม่ออกจากเรื่องเล่าและลำดับเหตุการณ์ ที่จำเป็นต้องมีพล็อตหรือโครงเรื่อง (plot) มากำกับ โดยพล็อตนั้นเป็นกลไกพื้นฐานของเรื่องราว มีการกำหนดจุดเริ่ม-กลาง-จบ ของเรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์10 เรื่องเล่าของสมเด็จพระนเรศวรที่แพร่หลายในสังคมไทยก็ย่อมมีพล็อตมากำกับเนื้อเรื่องด้วยเช่นกัน

เมื่อสืบย้อนไปหาประวัติศาสตร์นิพนธ์สักเรื่องหนึ่งที่อธิบายเรื่องราวของสมเด็จพระนเรศวรไว้อย่างสมบูรณ์แบบ คงจะปฏิเสธพระนิพนธ์ของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเรื่องพระประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช11 ไปไม่ได้ ด้วยเหตุที่มีการเล่าเรื่องของสมเด็จพระนเรศวรตลอดพระชนม์ชีพของพระองค์ ไม่ใช่การเล่าแต่เฉพาะฉากสำคัญ

เมื่อลองใช้มุมมองแบบเฮเดน ไวท์ นักประวัติศาสตร์ชาวอเมริกัน12 มาพิจารณาพล็อตที่แฝงอยู่พระนิพนธ์เรื่องนี้พบว่า มีการวางพล็อตแบบสุขนาฏกรรม (comic) ที่เริ่มจากการท้าทายจากหงสาวดี การโต้กลับจากอยุธยา และจบการแก้ปัญหาที่มีมาแต่ต้นเรื่องจนบรรลุความสำเร็จ13

ฉาก การประกาศอิสรภาพที่ปรากฏในงานสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงฯ อยู่ในช่วงพล็อตของการโต้กลับจากอยุธยาจากที่เคยตกเป็นเมืองขึ้นของหงสาวดีตั้งแต่ .. 2112 สมเด็จพระนเรศวรทรงประกาศอิสรภาพใน .. 2127 เมืองแครง14 เพื่อปลดปล่อยชาวไทยที่ถูกย่ำยีจากพม่า และยืนยันความเป็นเอกราชของชาติไทย (ตามนิยามประวัติศาสตร์แบบราชาชาตินิยม)

จากความหมายที่ปรากฏในพล็อตนี้จะเห็นว่า นัยยะของการประกาศอิสรภาพจะสำแดงพลังต่อการรับรู้ของผู้คนได้ ต้องมีศัตรูตัวฉกาจมารองรับพล็อตนี้เสมอ นี่จึงเป็นเหตุผลสำคัญที่พล็อตการประกาศอิสรภาพจะได้รับการตีความใหม่ภายใต้บริบทยุคสงครามเย็นที่คอมมิวนิสต์กำลังคุกคามอธิปไตยของชาติไทย

พระเจดีย์ (เพื่อ) อิสรภาพฯกับการใช้หลักศาสนาพุทธต่อต้านคอมมิวนิสต์

กระบวนการสร้างพระเจดีย์อิสรภาพ อนุสรณ์สมเด็จพระนเรศวรมหาราชตำบลแคมป์สน อำเภอเขาค้อ จังหวัดเพชรบูรณ์ เกิดขึ้นระหว่าง .. 2518–2534 ภายใต้ดำเนินการของสำนักค้นคว้าทางวิญญาณ โดยมีอาจารย์พร รัตนสุวรรณ เป็นผู้นำคนสำคัญ

เรื่องเล่าที่ปรากฏในการสร้างพระเจดีย์อิสรภาพฯ นี้ ผูกพันกับความเชื่อโลกของวิญญาณเป็นสำคัญ เนื่องจากเรื่องเล่าระหว่างกระบวนการสร้างตั้งแต่ก่อนเริ่มจนถึงหลังเสร็จสมบูรณ์ ส่วนใหญ่เป็นการเล่าโดยศรีเพ็ญ จัตุทะศรี ที่เขียนในบันทึกการติดต่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราช จำนวน 9 เล่ม/ตอน (ภายหลังถูกนำมาจัดพิมพ์ร่วมเป็นเล่มเดียวกัน ความหนา 1,000 กว่าหน้าเมื่อ .. 2560) ภายในบันทึกเหล่านี้ จะพบว่า มีอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์มากมายกับอยู่ในเรื่องเล่า

สำนักค้นคว้าทางวิญญาณ เป็นเจ้าของโรงพิมพ์วิญญาณที่ก่อตั้งเมื่อ .. 2508 ผลิตหนังสือเกี่ยวกับศาสนาพุทธและความเชื่อเกี่ยวกับวิญญาณมากมาย ตัวของอาจารย์พรเองมีเครือข่ายที่กว้างขวางในวงการพระศาสนา ทั้งมหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัยและหน่วยงานอื่น ที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งสื่อมวลชน ส่วนตัวของศรีเพ็ญ ได้ชื่อว่าเป็นลูกศิษย์คนสำคัญของอาจารย์พร มีพรสวรรค์ในการฝึกสมาธิขั้นสูงจนสามารถติดต่อกับโลกวิญญาณ และอัญเชิญดวงวิญญาณเข้ามาประทับร่างทรงได้ โดยหนึ่งในบุคคลที่ศรีเพ็ญสามารถติดต่อได้ คือ สมเด็จพระนเรศวร15

เท่ากับว่าภูมิหลังของกลุ่มผู้สร้างพระเจดีย์อิสรภาพฯถูกกำกับไว้ด้วยเรื่องเล่าเหนือธรรมชาติที่คนธรรมดาไม่มีวันเข้าถึงได้ เรื่องเล่าของเหตุที่ต้องสร้างสิ่งซึ่งเป็นองค์ประกอบต่าง รอบองค์พระเจดีย์ฯ ตลอดจนการประกอบพิธีกรรมอันหลากหลายในช่วงเวลาที่ก่อสร้างอยู่นั้น ล้วนมาจากสมเด็จพระนเรศวรทรงรับสั่งทั้งสิ้น

วาทกรรมสมเด็จพระนเรศวรทรงรับสั่งที่แฝงฝังอยู่ภายในเรื่องเล่าชุดนี้ ปรากฏให้เห็นตั้งแต่ก่อนการสร้างใน .. 2517 ดังที่ทรงรับสั่งว่า “…สงครามครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก เทียบเท่ากับสงครามยุทธหัตถีทีเดียว…”16 จากคำกล่าวนี้เองจึงได้มีการเริ่มสร้างพระเจดีย์อิสรภาพฯในปีถัดมา ทั้งยังทรงออกแบบองค์พระเจดีย์ โดยให้ “…เจดีย์นี้ให้เป็นเจดีย์ร่วมสมัยให้ฐานเป็นอยุธยา ตอนกลางเป็นสุโขทัย และยอดเป็นต้นรัตนโกสินทร์…”17 ส่วนเหตุผลที่ต้องเลือกสร้างในพื้นที่นี้ เนื่องจากอยู่บนเทือกเขารอยต่อ 3 จังหวัด พิษณุโลกเพชรบูรณ์เลย และ “…สถานที่นี้คือหัวใจของประเทศ เป็นจุดศูนย์กลางของประเทศ…”18

พระเจดีย์อิสรภาพ อนุสรณ์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (ภาพจาก https://web.facebook.com/TheBEACONSatKhaokho/photos/ pcb.312058232281801/312058128948478/?type=3&theater)

เมื่อพิจารณาเหตุผลในการเลือกสถานที่สร้าง และคำว่าอิสรภาพ ที่กำกับชื่อของพระเจดีย์ฯ อาจมีนัยสำคัญเกี่ยวข้องกับพื้นที่บริเวณนี้เป็นฐานที่มั่นสำคัญของ พคท. และเป็นการมุ่งประกาศอิสรภาพ เหมือนครั้งที่สมเด็จพระนเรศวรทรงกระทำใน .. 2127 ตามพล็อตประวัติศาสตร์แบบราชาชาตินิยม

ในบันทึกเล่มนี้ยังเผยให้เห็นถึงการรณรงค์อย่างแข็งขันต่อการปราบปรามคอมมิวนิสต์ตามหลักศาสนาพุทธ ดังเช่น บทบาทของศิริ พุธศุกร์ หนึ่งในปัญญาชนของสำนักค้นคว้าทางวิญญาณ ซึ่งได้ปาฐกถาเรื่องท่านถือศาสนาอะไรเมื่อครั้งที่ทำพิธีวางศิลาฤกษ์องค์พระเจดีย์ฯ .. 2518 ดังความตอนหนึ่งว่า “…ถ้าคิดว่าชาวพุทธจะฆ่าฟันใครเพื่อป้องกันชาติไม่ได้แล้ว ก็หมายความว่าพระมหากษัตริย์ผู้ประเสริฐของเราแต่ครั้งโบราณ เช่น สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็จะเป็นชาวพุทธไม่ได้เลย และท่านเหล่านั้นที่ได้หลั่งเลือดชะดินเพื่อให้เราได้อยู่ด้วยความเป็นไทยจนถึงทุกวันนี้…”19

จากนั้นมีการกล่าวโจมตีศาสนาคอมมูนิสต์ว่าลัทธิวัตถุนิยมแอนตี้ศาสนาแท้จริงแล้วคือ “…ศาสนาใหม่อีกศาสนาหนึ่งจะต้องอุทิศชีวิตร่างกายและจิตใจทั้งหลาย เพื่อให้บรรลุอุดมการณ์ของเขาคือการครองโลก ไม่ว่าจะต้องใช้วิธีการอันสกปรกเลวร้ายหรือทารุณศาสดาของเขาจะเป็นเลนิน (วลาดิเมียร์ เลนินผู้เขียน) หรือเมา (เหมาเจ๋อตงผู้เขียน) ก็ตาม เขาถือว่าเป็นสัพพัญญู และโลกวิทู รู้อะไรหมดทุกอย่าง ทำอะไรถูกหมดทุกอย่าง20

ศิริผู้นี้ยังได้เขียนบทความวิพากษ์ พคท. อีกครั้งใน .. 2529 ดังความตอนหนึ่งที่กล่าวถึงการที่ต้องฆ่าคนไทยที่เป็นคอมมิวนิสต์ว่า “…ผู้ที่ต้องคอยตัดสินใจสั่งให้คนไทยฆ่าคนไทยด้วยกันคงจะต้องปวดร้าวหัวใจไม่น้อยเลย แต่จะทำอย่างไรได้ในเมื่อมันเป็นความจำเป็นที่จะต้องเสียสละคนไทยจำนวนหนึ่ง เพื่อรักษาคนไทยและชาติไทยอันเป็นส่วนใหญ่กว่าให้อยู่รอดต่อไปได้ ทั้งนี้คงเป็นเช่นเดียวกับการกู้ชาติของสมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้าพระองค์ก็คงจะต้องฝืนพระทัยฆ่าคนไทยจำนวนหนึ่งที่ไม่ยอมอ่อนน้อมร่วมมือด้วย การกระทำเช่นนี้ก็คงจะเป็นทำนองไทยฆ่าไทยเพื่อให้ไทยอยู่รอด”…”21

แนวคิดของศิริที่ปรากฏออกมานี้ เป็นตัวอย่างสำคัญของการใช้หลักศาสนาพุทธบ่อนเซาะทำลายความชอบธรรมของอุดมการณ์ทางการเมืองแบบคอมมิวนิสต์ ในบันทึกที่รวบรวมไว้กว่าพันหน้านี้ เราจะพบตัวบทอีกมากมายที่โจมตีคอมมิวนิสต์ทั้งทางตรงและทางอ้อม

ในช่วงท้ายของการสร้างเมื่อ .. 2533 ศรีเพ็ญ จัตุทะศรี เล่าว่าสมเด็จพระนเรศวรทรงรับสั่งให้มอบพระเจดีย์อิสรภาพฯให้แก่กองทัพไทย “…เพราะกองทัพมีหน้าที่รักษาอิสรภาพ เอกราช อธิปไตยของชาติจากนั้นก็จะเป็นเรื่องของกองทัพในอันที่จะทูลเชิญพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินสวมฉัตรเก้าชั้นยอดนภศูล เหนือองค์พระเจดีย์อิสรภาพ …” (แหล่งเดิม : 903) พิธีการมอบ  พระเจดีย์อิสรภาพฯให้แก่กองทัพไทยจึงเกิดขึ้นในเดือนมีนาคมปีนั้น พร้อมด้วยสักขีพยานจากตัวแทนหน่วยงานของรัฐ รวมทั้งกองทัพภาคที่ 322

ครั้นถึงวันที่ 14 สิงหาคม .. 2533  พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 โปรดฯ ให้สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์มาเป็นประธานในพิธีสวมฉัตร 9 ชั้น ยอดนภศูล23 เมื่อพิจารณาในมุมมองการสถาปนาอำนาจนำของเรื่องเล่าสมเด็จพระนเรศวรลงในพื้นที่แห่งนี้ การเสด็จมาของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ ทำให้เรื่องเล่าที่สำนักค้นคว้าทางวิญญาณอุตสาหะทำการก่อรูปมาทั้งในทางรูปธรรมและนามธรรมได้รับการผูกพันเข้ากับพระราชอำนาจนำของสถาบันพระมหากษัตริย์ และทำให้พระเจดีย์อิสรภาพฯซึ่งแต่เดิมไม่มีความเกี่ยวข้องกับชนชั้นนำ ได้รับการผลิตสร้างความหมายใหม่ ในฐานะสถานที่ที่ชนชั้นนำได้มีส่วนประกอบสร้างเรื่องเล่าชุดนี้ขึ้นมา

เป็นไทแก่ตัวเมื่อประกาศอิสรภาพจากคอมมิวนิสต์

กรณีการสร้างพระเจดีย์อิสรภาพฯ สามารถสรุปประเด็นสำคัญได้ 2 ด้าน ได้แก่ ด้านแรก เกี่ยวกับพระเจดีย์อิสรภาพฯ โดยตรง เราจะพบการเปลี่ยนเจ้าของจากผู้สร้าง คือ สำนักค้นคว้าทางวิญญาณไปสู่กองทัพไทย อันเป็นหน่วยงานที่ได้มีกระบวนการเชื่อมโยงเรื่องเล่าสมเด็จพระนเรศวรมาสู่การเป็นสัญลักษณ์ของกองทัพนับแต่ทศวรรษ 249024 ในแง่นี้อาจกล่าวได้ว่า วัตถุของสมเด็จพระนเรศวรชิ้นนี้ได้กลับคืนสู่ผู้ยึดกุมวาทกรรมสมเด็จพระนเรศวรอย่างแท้จริง

ในอีกด้าน เกี่ยวกับนัยยะของคำว่าอิสรภาพที่สัมพันธ์กับบริบทยุคสงครามเย็น จากที่อธิบายมาทั้งหมด ตั้งแต่การปะทะของกองทัพภาคที่ 3 กับ พคท. ในพื้นที่จังหวัดเพชรบูรณ์ ไปจนถึงการสร้างพระเจดีย์อิสรภาพฯ ล้วนมีความเชื่อมโยงกันในแง่ของบทบาทการต่อต้านคอมมิวนิสต์ กองทัพภาคที่ 3 ใช้กำลังอาวุธ ส่วนสำนักค้นคว้าทางวิญญาณใช้หลักศาสนาพุทธในการโจมตี

ดังนั้น พล็อตประกาศอิสรภาพ จึงไม่ใช่แค่คำที่กล่าวถึงฉากสำคัญใน .. 2127 ตามโครงเรื่องประวัติศาสตร์ราชาชาตินิยม แต่ทว่าได้กลายเป็นการเมืองของความทรงจำที่จับปรับแต่งอิสรภาพให้เข้ากับบริบทยุคสงครามเย็นขณะนั้น ยามที่รัฐไทยมีความกังวลว่าจะเป็นโดมิโนตัวต่อไปที่จะถูกคอมมิวนิสต์เข้าปกครอง ด้วยภาวะความหวาดกลัวเช่นนี้ โดยเฉพาะกับฝ่ายที่มีอุดมการณ์ทางการเมืองแบบกษัตริย์นิยม อนุรักษ์นิยม รวมถึงผู้ยึดถือในคัมภีร์ศาสนาพุทธ จึงต้องทำการต่อต้านด้วยวิธีการต่าง เพื่อให้ความหมายของอุดมการณ์ทางการเมืองแบบคอมมิวนิสต์ลบเลือนไป

มิติโลกวิญญาณอันศักดิ์สิทธิ์ที่ไม่สามารถตรวจสอบได้ กลายเป็นเกราะคุ้มกันของเรื่องเล่าชุดนี้ที่ใช้ประกอบสร้างความหมายของพระเจดีย์อิสรภาพฯให้ดำรงอยู่อย่างยืนยงถึงปัจจุบัน ผู้เขียนขอจบบทความนี้ด้วยคำกล่าวตอนหนึ่งของศรีเพ็ญ จัตุทะศรี เพื่อตอบข้อกังขาเกี่ยวกับการที่สมเด็จพระนเรศวรทรงรับสั่งให้ทำสิ่งต่าง ว่า

“…สุดแล้วแต่ว่าพระองค์จะรับสั่งให้ทำอย่างไรก็ต้องเป็นไปตามนั้น เพราะพระเจดีย์อิสรภาพ คือสัญลักษณ์ของบ้านเมือง พระเจดีย์อิสรภาพ นี้คือศูนย์รวมพลังอย่างแท้จริง ข้าพเจ้าเชื่อเช่นนี้อย่างสนิทใจ ไม่มีอะไรคลางแคลง และก็ต้องยอมรับอย่างหน้าชื่นว่างมงาย เมื่อจะถูกกล่าวหาจากปัญญาชน เพราะข้าพเจ้าอธิบายเหตุผลด้วยตัวเองไม่ได้ แต่ก็รู้อยู่แก่ใจว่า ทั้งหมดนี้เป็นประสบการณ์ที่ข้าพเจ้าได้ประสบมาอย่างแท้จริง ซึ่งควรจะต้องบันทึกไว้25


อ้างอิง :

1 ธงชัย วินิจจะกูล. (2559). โฉมหน้าราชาชาตินิยม: ว่าด้วยประวัติศาสตร์ไทย. หน้า 5–19.

2 ปิยวัฒน์ สีแตงสุก; และชาติชาย มุกสง. (2562). การประกอบสร้างเรื่องเล่าสมเด็จพระนเรศวรมหาราชให้เป็นความทรงจำร่วมใหม่ของท้องถิ่นหนองบัวลำภูภายใต้กรอบโครงการประวัติศาสตร์ราชาชาติไทยทศวรรษ 2500–2510. ใน โครงการจัดประชุมวิชาการระดับชาติ เวทีวิจัยมนุษยศาสตร์ไทย ครั้งที่ 13 “ภูมิภาคนิยมและท้องถิ่นนิยมสมัยใหม่ในโลกไร้พรมแดน”. หน้า 170–187. มหาสารคาม: คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม

3 ถนอม วัชรพุทธ, พล.., และคนอื่น . ... ประวัติกองทัพภาคที่ 3. หน้า 152.

แหล่งเดิม. หน้า 160.

แหล่งเดิม. หน้า 160–162.

สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ. ศธ. 070142/60 เชิญชวนบริจาคเงินสร้างศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราชจังหวัดพิษณุโลก [.. 2503]

7 ถนอม วัชรพุทธ, พล.., และคนอื่น . ... ประวัติกองทัพภาคที่ 3. หน้า 100.

แหล่งเดิม. หน้า 192–212.

สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารจดหมายเหตุลายลักษณ์ กระทรวงศึกษาธิการ (4) ศธ 2.4.1/27 เรื่องสถานที่สำคัญเกี่ยวกับการพระราชสงคราม และเรื่องทรงบำเพ็ญพระราชกุศลบวงสรวงสมเด็จพระนเรศวรมหาราช [ 13 .. 2512 – 26  .. 2514 ]

10 ธงชัย วินิจจะกูล. (2562). ออกนอกขนบประวัติศาสตร์ไทย: ว่าด้วยประวัติศาสตร์นอกขนบและวิธีวิทยาทางเลือก. หน้า 198–199.

11 ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา. (2493). พระประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช. พระนคร: กรมศิลปากร. (ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์พระราชทานในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล)

12 White, Hayden. (1975). Metahistory: the historical imagination in nineteenth–century Europe. Baltimore, Maryland: The Johns Hopkins University Press.

13 เรย์โนลด์ส, เครก เจ. (2550). เจ้าสัว ขุนศึก ศักดินา ปัญญาชน และคนสามัญ: รวมบทความประวัติศาสตร์ของเครก เจ. เรย์โนลด์ส. หน้า 216.

14 ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา. (2493). เล่มเดิม. หน้า 53–54.

15 ศรีเพ็ญ จัตุทะศรี. (2560). ประวัติการก่อสร้าง พระเจดีย์อิสรภาพ อนุสรณ์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช ตำบลแคมป์สน อำเภอเขาค้อ จังหวัดเพชรบูรณ์. ไม่ปรากฏเลขหน้า.

16 แหล่งเดิม. หน้า 17–18.

17 แหล่งเดิม. หน้า 49.

18 แหล่งเดิม. หน้า 619.

19 แหล่งเดิม. หน้า 97.

20 แหล่งเดิม. หน้า 97–98.

21 แหล่งเดิม. หน้า 706.

22 แหล่งเดิม. หน้า 917–930.

23 แหล่งเดิม. หน้า 938.

24 เฉลิมพล แซ่กิ้น.  (2550).  พระนเรศวร : วาทกรรมจากอดีตที่แปรเปลี่ยนไปสู่วาทกรรมเชิงสัญลักษณ์แห่งกองทัพบกไทย.  วิทยานิพนธ์รัฐศาสตรมหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. กรุงเทพฯ.

25 ศรีเพ็ญ จัตุทะศรี. (2560). เล่มเดิม. หน้า 161.


บรรณานุกรม :

เฉลิมพล แซ่กิ้น.  (2550).  พระนเรศวร : วาทกรรมจากอดีตที่แปรเปลี่ยนไปสู่วาทกรรมเชิงสัญลักษณ์แห่งกองทัพบกไทย.  วิทยานิพนธ์รัฐศาสตรมหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. กรุงเทพฯ.

ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา. (2493). พระประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช. พระนคร: กรมศิลปากร. (ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์พระราชทานในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล)

ถนอม วัชรพุทธ, พล.., และคนอื่น . ... ประวัติกองทัพภาคที่ 3. พิษณุโลก: กองทัพภาคที่ 3.

ธงชัย วินิจจะกูล. (2559). โฉมหน้าราชาชาตินิยม: ว่าด้วยประวัติศาสตร์ไทย. นนทบุรี: ฟ้าเดียวกัน.

_______. (2562). ออกนอกขนบประวัติศาสตร์ไทย: ว่าด้วยประวัติศาสตร์นอกขนบและวิธีวิทยาทางเลือก. นนทบุรี: ฟ้าเดียวกัน.

ปิยวัฒน์ สีแตงสุก; และชาติชาย มุกสง. (2562). การประกอบสร้างเรื่องเล่าสมเด็จพระนเรศวรมหาราชให้เป็นความทรงจำร่วมใหม่ของท้องถิ่นหนองบัวลำภูภายใต้กรอบโครงการประวัติศาสตร์ราชาชาติไทยทศวรรษ 2500–2510. ใน โครงการจัดประชุมวิชาการระดับชาติ เวทีวิจัยมนุษยศาสตร์ไทย ครั้งที่ 13 “ภูมิภาคนิยมและท้องถิ่นนิยมสมัยใหม่ในโลกไร้พรมแดน”. หน้า 170–187. มหาสารคาม: คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม

เรย์โนลด์ส, เครก เจ. (2550). เจ้าสัว ขุนศึก ศักดินา ปัญญาชน และคนสามัญ: รวมบทความประวัติศาสตร์ของเครก เจ. เรย์โนลด์ส. กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์.

ศรีเพ็ญ จัตุทะศรี. (2560). ประวัติการก่อสร้าง พระเจดีย์อิสรภาพ อนุสรณ์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช ตำบลแคมป์สน อำเภอเขาค้อ จังหวัดเพชรบูรณ์. กรุงเทพฯ: มูลนิธิ พร รัตนสุวรรณ.

สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารจดหมายเหตุลายลักษณ์ กระทรวงศึกษาธิการ (4) ศธ 2.4.1/27 เรื่องสถานที่สำคัญเกี่ยวกับการพระราชสงคราม และเรื่องทรงบำเพ็ญพระราชกุศลบวงสรวงสมเด็จพระนเรศวรมหาราช [ 13 .. 2512 – 26  .. 2514 ]

_______. ศธ. 070142/60 เชิญชวนบริจาคเงินสร้างศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราชจังหวัดพิษณุโลก [.. 2503]

White, Hayden. (1975). Metahistory: the historical imagination in nineteenth–century Europe. Baltimore, Maryland: The Johns Hopkins University Press.


เผยแพร่เนื้อหาในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 27 เมษายน 2563

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป