หม่อมเจ้าหญิงที่รักกับไพร่และสามัญชนจนขายตัวเป็นทาส สุดท้ายต้องถูกถอดยศ

ภาพประกอบเนื้อหา - ฉากเกี้ยวพาราสีในจิตรกรรมฝาผนังภายในอุโบสถวัดวัง จังหวัดพัทลุง เขียนขึ้นสมัยรัชกาลที่ 4

ความรักต่างชนชั้นเป็นอีกหนึ่งเรื่องราวที่เกิดขึ้นในแทบทุกอารยธรรม ส่วนใหญ่แล้วมักถูกเล่าในเชิงโศกนาฎกรรม สำหรับในไทยแล้วก็มีบันทึกหลักฐานทางประวัติศาสตร์กับกรณีหม่อมเจ้าหญิงที่มี “ความรัก” กับบุคคลต่างชนชั้นอันนำมาซึ่งชะตากรรมแสนยากลำบากแตกต่างจากการอยู่ในศักดิ์ชนชั้นสูงแต่เดิม

ในสมัยสมบูรณาญาสิทธราชย์ของไทย ความรักระหว่างเจ้านายผู้หญิงชั้นสูงกับสามัญชนแทบจะเรียกได้ว่าเป็นความรักต้องห้าม วีระยุทธ ปีสาลี ผู้เขียนบทความ “บันทึกรักท่านหญิง : ความรักและการแต่งงานของเจ้านายสตรีหลัง พ.ศ. 2475” บรรยายว่า กรอบจารีตประเพณีในพระบรมมหาราชวังค่อนข้างเข้มงวด เรื่องความรักระหว่างเจ้านายผู้หญิงกับสามัญชนเป็นความผิดอย่างมหันต์ อย่างไรก็ตาม เมื่อเทียบกับความรักของเจ้านายผู้หญิงที่ประทับนอกพระบรมมหาราชวังแล้ว กรณีหลังจะไม่เคร่งครัดเท่า แต่ที่ผ่านมาก็มีหลายกรณีเกิดขึ้น

คดีหนึ่งคือหม่อมเจ้าหญิงออน ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าเรณู ได้สามีชื่อแสง หลบหนีออกจากวังมาแต่งงานมีครอบครัวกับไพร่ จากนั้นต้องขายตัวลงเป็นทาส วิทยานิพนธ์เรื่อง “ผู้หญิงในกระบวนการยุตธรรมในสังคมไทย รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จนถึง พ.ศ.2478 : ศึกษาจากคดีความและฎีกา” โดย ภาวิณี บุนนาค อธิบายว่า ครั้นพบกับสถานการณ์ยากลำบาก ไม่สามารถเผชิญหน้ารับมือกับการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ และการกดขี่ของนายเงิน หม่อมเจ้าหญิงออนใช้อภิสิทธิ์จากความเป็นเจ้าขึ้นมาต่อสู้โดยยอมกลับเข้าวัง ซึ่งต้องแลกกับชีวิตอิสระ แต่ในช่วงนั้นหม่อมเจ้าออน อยู่ในวัย 60 ปีแล้ว ความเป็นอยู่ช่วงบั้นปลายก็น่าจะดีกว่าสังคมภายนอกในเวลานั้น

อีกกรณีคือ หม่อมเจ้าแฝงในพระราชวรวงษ์เธอพระองค์เจ้าชายป๊อก รักใคร่และได้นายจันเป็นสามี มีบุตรร่วมกัน 1 คน เอกสารรัชกาลที่ 5 กระทรวงยุติธรรม ที่ ร.5 ย. 13/8 บรรยายเรื่องราวว่า หม่อมเจ้าแฝงทำเรื่องราวร้องทุกข์ทางไปรษณีย์ว่า ขายตัวเป็นทาสพระอภัยพลภักดิ์ จากนั้นก็หลบหนี พลตระเวนจับตัวกลับมาแล้วส่งไปศาลราชตระกูล ถูกจำตรวน ระหว่างนั้นหม่อมเจ้าแฝงคลอดบุตรที่เกิดกับนายจัน

ภาวิณี บุนนาค ผู้ทำวิทยานิพนธ์ บรรยายว่า รัชกาลที่ 5 ทรงวินิจฉัยว่า หม่อมเจ้าหญิงแฝงมียศบรรดาศักดิ์เป็นหม่อม และได้รับการชุบเลี้ยงตามเกียรติยศหม่อมเจ้า หากมีเรื่องทุกข์ร้อนควรกราบทูลแก่เจ้านายชั้นผู้ใหญ่ในราชตระกูล แต่กลับประพฤติไม่สมบรรดาศักดิ์ ทำให้เสียเกียรติยศราชตระกูลสืบเนื่องมาจากเป็นเมียนายจันซึ่งเป็นไพร่ต่ำศักดิ์ และขายตัวเป็นทาสก็มีความผิดอีกขั้นหนึ่ง พระองค์ทรงรับสั่งให้ถอดยศหม่อมเจ้า แล้วนำตัวมาจองจำในพระบรมมหาราชวัง

ส่วนนายจันที่เป็นไพร่ต่ำบรรดาศักดิ์กระทำบังอาจรักใคร่หม่อมเจ้าแฝง หากจับได้ให้นำตัวมาสอบสวน นายจันก็มีความผิดให้เฆี่ยน 30 ทีแล้วส่งให้มูลนายในสังกัดรับตัวไป

เรื่องราวเกี่ยวกับเจ้านายสตรีไทยนั้นยังมีแง่มุมที่น่าสนใจอีกมากมาย สำหรับผู้สนใจสามารถติดตามข้อมูลได้ในงานศิลปวัฒนธรรมเสวนา หัวข้อ “เจ้านายสตรีไทย หลังสมัยเปลี่ยนแปลงการปกครอง” มีวิทยากรคือ วีระยุทธ ปีสาลี ผู้เขียนบทความทางประวัติศาสตร์หลายชิ้น อาทิ บันทึกรักท่านหญิง และกรุงเทพฯยามราตรี จัดในวันพฤหัสบดีที่ 21 มีนาคม พ.ศ. 2562 เวลา 13.30-16.30 น. ณ ห้องโถง มติชนอคาเดมี


อ้างอิง:

ภาวิณี บุนนาค. ผู้หญิงในกระบวนการยุตธรรมในสังคมไทย รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จนถึง พ.ศ.2478 : ศึกษาจากคดีความและฎีกา. วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์ ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2554

วีระยุทธ ปีสาลี. “บันทึกรักท่านหญิง : ความรักและการแต่งงานของเจ้านายสตรีหลัง พ.ศ. 2475”. ใน ศิลปวัฒนธรรม. ปีที่ 37 ฉบับที่ 8 มิถุนยาน 2559

 

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป