| ผู้เขียน | กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม |
|---|---|
| เผยแพร่ |
พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท สถานที่ประดิษฐานพระบรมโกศ “สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง” กับคติเบื้องหลังชื่อพระที่นั่ง กับการเป็นสัญลักษณ์ของ “อนาคตพุทธเจ้า” และ “พุทธมารดา”
นาม “พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท” มีที่มาจากชื่อสวรรค์ชั้นที่ 4 ตามคติพุทธศาสนา จากสวรรค์ทั้งหมด 6 ชั้นที่เรียกว่า “ฉกามาพจร” ได้แก่ จาตุมหาราชิกา, ดาวดึงส์, ยามา, ดุสิต, นิมมานรดี และปรนิมมิตวสวัตดี
สำหรับสวรรค์ชั้นดุสิต จะมีท้าวสันตดุสิตเป็นใหญ่ และเป็นที่อยู่ของ “พระโพธิสัตว์” ผู้สร้างสมภารหรือบุญญาบารมีอันจะลงมาตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า
รศ. ดร. รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล อาจารย์คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง เผยว่า จากการรวบรวมเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับโลกศาสตร์ของพุทธศาสนาใน คัมภีร์จักรวาฬทีปนี ของ พระสิริมังคลาจารย์ ซึ่งอ้างถึง คัมภีร์อรรถกถาวิภังค์ ระบุว่า สาเหตุที่เทวดาชั้นนี้มีชื่อว่า “ดุสิต” เพราะ ยินดี ร่าเริง
ข้อความอธิบายภาพใน สมุดไตรภูมิกรุงศรีอยุธยา หมายเลข 6 เขียนถึงเทวดาบนสวรรค์ชั้นดุสิต 2 องค์ แยกประทับอยู่ในวิมานคนละหลัง คือ “พระศรีมหามายาเทพบุตร” และ “พระศรีอาริยเทพบุตร” ซึ่งถือว่าแตกต่างจากสวรรค์ชั้นอื่น ๆ ที่เขียนภาพเทวดาผู้เป็นประธานในสวรรค์ชั้นนั้น แต่เรากลับไม่พบพระสันตดุสิตเทวบุตร
อ. รุ่งโรจน์ ชี้ว่า อาจเพราะ “พระศรีอาริยเมตไตรย” จะได้เป็นพระพุทธเจ้าพระองค์สุดท้ายในภัทรกัปป์นี้ ส่วนการเขียนภาพพระมหามายาเทวบุตร ก็เพื่อต้องการเน้นว่า สวรรค์ชั้นดุสิตเป็นที่สถิตของ “พระพุทธบิดา” และ “พระพุทธมารดา”
ทั้งนี้ คัมภีร์ที่กล่าวว่าพระพุทธมารดาประทับอยู่บนสวรรค์ชั้นดุสิตคือ คัมภีร์อรรถกถาธรรมบท ส่วนคัมภีร์ที่กล่าวถึงพระโพธิสัตว์ศรีอริยเมตไตรยว่า ประทับอยู่บนสวรรค์ชั้นดุสิต คือ มาเลยยเทวัตเถรวัตถุ
อ. รุ่งโรจน์อธิบายต่อไปว่า การสมมตินามพระมหาปราสาทว่า “ดุสิต” โดยที่ใช้พระมหาปราสาทเป็นที่พระประดิษฐาน “พระบรมโกศ” พระเจ้าแผ่นดินและพระอัครมเหสี หมายความได้ 2 สถานภาพ คือ
1. พระเจ้าแผ่นดินทรงเปรียบเสมือน “พระอนาคตพุทธเจ้า” คัมภีร์ลลิตวิสตร พระสูตรมหายานยุคก่อนพุทธศตวรรษที่ 7 บอกไว้เช่นกันว่า “พระไมเตรยะ” สถิตบนสวรรค์ชั้นดุสิต แสดงให้เห็นถึงแนวคิดเรื่องพระอนาคตพุทธเจ้าสถิตสวรรค์ชั้นนี้เป็นแนวคิดเก่าแก่ในระดับหนึ่ง จึงปรากฎในคัมภีร์ฝ่ายบาลีและสันสกฤต
2. พระบรมศพพระอัครมเหสีที่นำมาประดิษฐานที่พระมหาปราสาทองค์นี้ ซึ่งเป็นตำแหน่ง “พระราชชนนีพันปีหลวง” คือภาพสะท้อนของ “พระนางสิริมหายา” สอดคล้องกับที่บ่งบอกว่า พระเจ้าแผ่นดินคือพระพุทธเจ้า
อย่างไรก็ตาม ไม่มีคัมภีร์ภาษาบาลีใดที่ยอมรับได้ว่าสตรีเพศจะเป็นพระพุทธเจ้า จึงไม่ปรากฏคำอธิบายว่า เมื่อพุทธมารดาหมดบุญในดุสิตเทวภพแล้วจะไปอุบัติเป็นอะไร
นอกจากนี้ จะเห็นว่าพระที่นั่งทั้ง 3 องค์ครั้งกรุงศรีอยุธยา ได้แก่ พระที่นั่งวิหารสมเด็จ พระที่นั่งสรรเพชญ์ปราสาท และ พระที่นั่งสุริยาสน์อมรินทร์ ล้วนเป็นนามที่สื่อความหมายถึงพระเจ้าแผ่นดิน กล่าวคือ ในนัยความหมายว่าเป็นพระพุทธเจ้าที่เสด็จดับขันธ์ปรินิพพานไปแล้ว
แต่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทต่างออกไป เพราะเป็นการสื่อถึงพระเจ้าแผ่นดินที่เสด็จสวรรคต แล้วจะได้เสด็จลงมาอุบัติ (อีกครั้ง) เพื่อโปรดสัตว์โลกให้ถึงนิพพาน
อ่านเพิ่มเติม :
- สวรรค์แบบพุทธที่เทวดาตกชั้นได้ จาก “ฉกามาพจร” ในไตรภูมิพระร่วง
- ธรรมเนียมการสรงน้ำพระบรมศพ ปรากฏหลักฐานใน คำให้การชาวกรุงเก่า
- พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ความเป็นมาของพระที่นั่งสำคัญในราชสำนักไทย
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 27 ตุลาคม 2568
