ทำไม “ปางมารวิชัย” จึงเป็นปางที่วัดส่วนใหญ่ นิยมสร้างเป็นพระประธาน?

พระพุทธรูป “ปางมารวิชัย” บ้างเรียก “พระปางสะดุ้งมาร” เป็นพระพุทธรูปในอิริยาบถนั่งขัดสมาธิ  พระหัตถ์ซ้ายวางหงายบนพระเพลา พระหัตถ์ขวาคว่ำที่พระชานุ (เข่า) นิ้วชี้พระธรณี และเป็นปางที่วัดส่วนใหญ่ นิยมสร้างเป็นพระประธานในพระอุโบสถ หรือพระวิหาร

ก่อนอื่นใด มาเริ่มจากคำว่า “ปาง” ก่อน ปางตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน ให้ความหมายว่า  “(1) น. ครั้ง, คราว, เมื่อ, เช่น ปางก่อน ปางหลัง, ยุค, สมัย, เช่น นารายณ์ 10 ปาง (2) น. ท่าของพระพุทธรูปที่แสดงถึงอิริยาบถต่าง ๆ เช่น พระพุทธรูปปางห้ามญาติ…”

ปางในความหมายที่ 2 กล่าวไปแล้วข้างต้น ส่วนปางในความหมายแรกเป็นเรื่องของเวลา พระพุทธรูปปางต่างๆ นั้นแสดงพุทธประวัติบางช่วงของพระพุทธเจ้า

การเล่าพุทธประวัติ

พระพุทธรูปปางนี้ เป็นเหตุการณ์เมื่อกองทัพพญามารที่เป็นบุคลาธิษฐานของกิเลส พยายามขัดขวางการบรรลุพระโพธิญาณ เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระพุทธองค์ทรงชี้ดัชนีลงที่พื้นดิน อ้างพระธรณีมาเป็นพยาน การบำเพ็ญบารมีของพระองค์ในอดีตกาลอันประมาณไม่ได้ เพียงพอที่จะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าชาตินี้ได้

พระธรณีจึงสำแดงร่างเป็นสตรี แล้วบีบมวยผมหลั่งน้ำที่พระพุทธองค์เคยทรงหลั่งเมื่อบำเพ็ญบารมีออกมาไหลท่วมเหล่ามารพ่ายไปจนสิ้น อันแสดงถึงการชนะกิเลสทั้งปวง เมื่อตรัสรู้พระโพธิญาณแล้วก็เสด็จประทับภายใต้ต้นโพธิ์ เสวยวิมุตติสุขเป็นเวลา 7 วัน

พระพุทธรูปปางนี้จึงเป็นปางสำคัญ เพราะแสดงถึงการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า ถือเป็นคติแต่โบราณ ที่วัดต่างๆ นิยมสร้างเป็นพระประธานภายในพระอุโบสถ

ในรูปแบบจิตรกรรมฝาผนัง

ไม่เพียงแต่สร้างเป็น “พระประธาน” พระพุทธรูปปางนี้ยังนิยมนำมาเขียนเป็นภาพจิตรกรรมฝาผนังภายในพระอุโบสถอีกด้วย ซึ่งมักเป็นอุโบสถที่พระประธานเป็น “ปางมารวิชัย” เช่นเดียวกัน

ตำแหน่งของภาพจิตรกรรมดังกล่าว ส่วนใหญมักเป็นฝาผนังด้านตรงข้ามที่อยู่ตรงหน้าองค์พระประธาน โดยมีเรื่องราวพุทธประวัติที่ต้องเผชิญกองทัพพญามารมาขัดขวางการตรัสรู้ และพระธรณีบีบมวยผมอยู่ด้านล่างพระพุทธรูปปางนี้อีกที

แต่ก็มีบ้างบางพระอุโบสถที่ภาพจิตรกรรมไม่ได้อยู่ในตำแหน่งดังกล่าว เช่น ที่วัดกัลยาณมิตร จะอยู่ทางขวาขององค์พระประธาน

อ่านเพิ่มเติม :

• ตามรอย “พระพุทธสิหิงค์” พระพุทธรูปสำคัญของไทยทั้ง 3 องค์ กับพุทธศิลป์ 3 แบบ
• “พระประธานไม่มีชื่อ” เรื่องแปลกแต่จริงในวัดหลายแห่งของไทย

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

สมพร อยู่โพธิ์. พระพุทธรูปปางต่างๆ และลักษณะพระพุทธรูปสมัยต่างๆ ในประเทศไทย, พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ นางนวล อยู่วิจิตร ณ เมรุวัดบางนาใน ตำบลบางนา อำเภอพระโขนง กรุงเทพมหานคร วันที่ 5 พฤษภาคม พุทธศักราช 2517.

ศ. คุณหญิงไขศรี ศรีอรุณ. พระพุทธรูปปางต่างๆ ในสยามประเทศ, กลุ่มประชาสัมพันธ์ สำนักงานปลัดกระทรวงวัฒนธรรม, พ.ศ. 2553.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 24 มกราคม 2568