คำว่า “เจ้าคุณ” ที่ใช้เรียกสตรีฝ่ายในเมื่อครั้งอดีตสมัย ร.๑-๖ จากหนังสือ “สาส์นสมเด็จ”

เจ้าคุณพระประยูรวงศ์ (เจ้าคุณจอมมารดาแพ ในรัชกาลที่ 5)

สรุปคำว่า เจ้าคุณ ที่ใช้เรียกสตรีฝ่ายในเมื่อครั้งอดีตในสมัยรัชกาลที่ ๑-๖ จากหนังสือ “สาส์นสมเด็จ”

สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายว่า
เจ้าครอก หมายความว่าเป็นเจ้าโดยกำเนิด
เจ้าคุณ หมายความว่าเป็นเจ้าโดยคุณ

เจ้าคุณที่ใช้เรียกผู้หญิงมีใช้ในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ครั้งรัชกาลพระเจ้าเสือ ที่กรมพระเทพามาตย์ไปทูลขอพระราชทานอภัยโทษแก่เจ้าฟ้าเพชรเจ้าฟ้าพร เมื่อครั้งถมบึงหูกวาง พระเจ้าเสือตรัสถามว่า เจ้าคุณขึ้นมาด้วยกิจธุระอันใด

สมัยรัชกาลที่ ๑ เรียกท่านผู้หญิงนวล ภรรยาเจ้าพระยามหาเสนาฯ (บุนนาค) (ซึ่งท่านยังเป็นพี่น้องของสมเด็จพระอัครมเหสี) ว่า เจ้าคุณเพราะสูงกว่าท่านผู้หญิงภริยาข้าราชการคนอื่นๆ
เจ้าคุณพระราชพันธุ์นวล มีธิดา ๓ คน เรียกเป็นเจ้าคุณคือ เจ้าคุณวังหลวง (นุ่น) เจ้าคุณวังหน้า (คุ้ม) เจ้าคุณปราสาท (ต่าย)

สมัยรัชกาลที่ ๒ ทรงยกย่องพี่น้องของสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีเป็นราชินิกูล เป็น เจ้าคุณราชินิกูล นับเป็นเจ้าคุณชั้นที่ ๑ (มีลูกลงมาให้เป็นเจ้าคุณชั้นที่ ๒)
และยังมีการเรียกผู้ที่มิใช่ราชินิกูลเป็นเจ้าคุณอีก ๓ ท่าน คือ
เจ้าจอมมารดาตานี ในรัชกาลที่ ๑ (ธิดาเจ้าพระยามหาเสนาบุนนาคกับภรรยาเดิม) เรียกว่า เจ้าคุณวัง
เจ้าจอมมารดาสี ในรัชกาลที่ ๒ (ธิดาเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (บุญรอด)) เรียกว่า เจ้าคุณพี
ท้าวศรีสัจจา (มิ) เรียกว่า เจ้าคุณประตูดิน

สมัยรัชกาลที่ ๓ มีการเรียกเจ้าจอม ๒ ท่านในรัชกาลที่ ๒ ว่าเจ้าคุณ คือ เจ้าจอมมารดาปรางใหญ่ (พระมารดากรมหลวงวงศาธิราชสนิท) และเจ้าจอมมารดาศิลา (พระมารดากรมพระพิทักษ์เทเวศร์) ด้วยเหตุที่ว่าเป็นเชื้อสายราชินิกูลบางช้าง ทำให้เป็นเหตุเข้าใจผิดว่าเจ้าจอมมารดาของเจ้านายผู้ใหญ่เป็นเจ้าคุณ

ครั้นถึงสมัยรัชกาลที่ ๔ ทรงบัญญัติให้เรียกใช้ได้เฉพาะสตรีที่ทรงแต่งตั้งเอง เนื่องจากมีการเรียกกันอย่างแพร่หลายจนฟั่นเฝือ ทรงบัญญัติชั้นเจ้าคุณราชินีกูลที่มีมาแล้ว ๓ ชั้นคือ
ชั้นที่ ๑ เจ้าคุณพระอัยยิกา
ชั้นที่ ๒ เจ้าคุณพระประพันธวงศ์
ชั้นที่ ๓ เจ้าคุณ
ทั้งนี้ ทรงตั้งธิดาสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ๓ คน คือ เจ้าคุณแข (เจ้าคุณตำหนักใหม่) เจ้าคุณปุก (เจ้าคุณกลาง) และเจ้าคุณหรุ่น (เจ้าคุณน้อย) และทรงตั้งธิดาสมเด็จเจ้าพระยาองค์นัอยที่เกิดจากท่านผู้หญิง ๓ คน คือ เจ้าคุณนุ่ม (เจ้าคุณตำหนักใหม่) เจ้าคุณเป้า และเจ้าคุณคลี่ ชุดนี้นับเป็นเจ้าคุณชั้นที่ ๓

สมัยรัชกาลที่ ๕
ทรงตั้งเจ้าจอมมารดาในรัชกาลที่ ๔ เป็นเจ้าคุณ คือเจ้าคุณจอมมารดาสำลี เจ้าคุณจอมมารดาเปี่ยม
ทรงตั้งเจ้าจอมมารดาในรัชกาลที่ ๕ เป็น เจ้าคุณจอมมารดาแพ
ทรงตั้งเจ้าจอมมารดาเอมในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระชนนีกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญเป็นเจ้าคุณจอมมารดาเอม

ครั้นถึงสมัยรัชกาลที่ ๖ มีพระบรมราชโองการเลื่อนบรรดาศักดิ์เจ้าคุณจอมมารดาแพ ขึ้นเป็นเจ้าคุณพระประยูรวงศ์


ที่มาของข้อมูล: นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยา. และสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. สาส์นสมเด็จ. เล่ม ๑๒. พระนคร: องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๐๔.

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป