๕ พฤษภาคม ๒๕๐๙ จิตร ภูมิศักดิ์ จบชีวิตอย่างไร้ค่าที่สกลนคร ก่อนกำเนิดอีกครั้งหลังเหตุการณ์ 14 ตุลาฯ

คงจะไม่เป็นการเกินเลยไปถ้าหากจะกล่าวว่าจิตร ภูมิศักดิ์ เป็นผู้ถือกำเนิดขึ้น ๒ ครั้งในสังคมไทย ครั้งแรกคือการกำเนิดขึ้นมาในฐานะลูกชายของคุณแม่แสงเงิน ภูมิศักดิ์ เมื่อวันที่ ๒๕ กันยายน ๒๔๗๓ จิตรเป็นผู้ที่มีความสามารถหลากหลายและลึกล้ำ ดังปรากฏในงานเขียนของเขาที่ได้นำเอาศาสตร์และศิลป์หลายแขนง ไม่ว่าจะเป็นวรรณคดี บทกวี ศิลปะ งานวิจารณ์ ประวัติศาสตร์ ภาษาศาสตร์ มาหลอมรวมเข้าไว้ด้วยกัน จนเป็นความคิดที่ “แหวกแนว”

แต่สังคมไทยในสมัยนั้นมีทางเลือกไม่มากนัก ทำให้เขาต้องเลือกเส้นทางนักปฏิวัติ แทนที่จะเป็นนักปราชญ์ราชบัณฑิตที่ตั้งใจไว้เมื่อเยาว์วัย ส่งผลให้ชีวิตของจิตรต้องดับสิ้นไปด้วยวัยเพียง ๓๖ ปี จากภัยคุกคามเผด็จการทหารสฤษดิ์ และจักรวรรดินิยมอเมริกา ที่มีอิทธิพลปกคลุมสังคมไทยในขณะนั้น

จิตรจบชีวิตอย่างไร้ค่าในวันที่ ๕ พฤษภาคม ๒๕๐๙ ณ หมู่บ้านหนองกุง อำเภอวาริชภูมิ จังหวัดสกลนคร หลังจากนั้นชีวิตและผลงานของจิตรก็เช่นเดียวกับปัญญาชนฝ่ายซ้ายในทศวรรษ ๒๔๙๐ ที่ถูกทำให้หลงลืมไปโดยเผด็จการสฤษดิ์-ถนอม-ประภาส

ขณะที่ขบวนการนักศึกษาในทศวรรษ ๒๕๑๐ ภายหลังอสัญกรรมของสฤษดิ์ เริ่มยุคแสวงหา นอกจากภูมิปัญญาซ้ายใหม่ที่มาจากภายนอกประเทศแล้ว พวกเขาเหล่านั้นยังสืบเสาะไปจนพบภูมิปัญญาซ้ายเก่าในสังคมไทยเอง

ซึ่งแน่นอนว่าซ้ายเก่าที่พวกเขาค้นพบจะต้องมีชื่อและผลงานจิตร ภูมิศักดิ์ รวมอยู่ด้วย (ซึ่งขณะนั้นอาจจะไม่รู้เสียด้วยซ้ำว่าเป็นผลงานของจิตร)

นี่เองที่เป็นส่วนหนึ่งของพลังผลักดันให้เกิดเหตุการณ์ ๑๔ ตุลาคม ๒๕๑๖

ภายใต้อุดมการณ์ประชาชนต้องเป็นใหญ่ในแผ่นดิน ภายหลังเหตุการณ์ ๑๔ ตุลา ประกอบกับการรื้อฟื้นแนวคิดศิลปะเพื่อชีวิต ศิลปะเพื่อประชาชน ยังผลความกระหายที่จะรับรู้เรื่องราวของจิตร ภูมิศักดิ์ เป็นไปอย่างคึกคักและเร่าร้อน ได้มีการตีพิมพ์ผลงานของจิตรออกมาอย่างมากมาย ทั้งในส่วนการตีพิมพ์ซ้ำ และการสืบค้นจากแหล่งต่างๆ ขณะที่ผลงานซึ่งได้รับความนิยมในนามปากกาต่างๆ ได้รับการเปิดเผยในเวลาต่อมาว่าเป็นผลงานของจิตร ยิ่งทำให้เกิดบรรยากาศผู้คนไถ่ถามอยากเรียน

เราอาจกล่าวได้ว่าจิตร ภูมิศักดิ์ ได้ถือกำเนิดขึ้นอีกครั้งภายหลังเหตุการณ์ ๑๔ ตุลาคม ๒๕๑๖ ก็คงไม่ผิดนัก

แต่ตลอดระยะเวลา ๓๐ ปีที่ผ่านมา ขณะที่อุดมการณ์ประชาชนต้องเป็นใหญ่ในแผ่นดินอาจจะไม่มีใครเชื่ออีกต่อไป แต่ผลงานของจิตรไม่ว่าจะเป็นผลงานวิชาการที่จิตรได้บุกเบิกไว้ ก็ยังมีคนศึกษาค้นคว้าต่อ บทเพลงก็ยังมีการขับร้องทุกครั้งเมื่อต้องการกำลังใจ บทกวีที่ปลุกเร้าอารมณ์ ฯลฯ หรือแม้กระทั่งชีวิตของจิตรในด้านต่างๆ ก็ยังมีผู้เขียนออกมาเป็นระยะๆ

ดังนั้นนอกจากความหลากหลายและลึกล้ำแล้ว กาลเวลาก็ตระหนักประจักษ์ค่าว่างานของจิตร ภูมิศักดิ์ ยังคงมีความอมตะตราบจนปัจจุบัน


ที่มา: คัดจาก บทนำ ของบทความ “ชีวิตและงาน จิตร ภูมิศักดิ์” โดย ธนาพล อิ๋วสกุล และคณะ ใน นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับพฤษภาคม 2547

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป