จังหวัด “พะเยา” มาจากไหน?

พะเยา ได้ชื่อจาก ภูยาว

คำว่าพะเยาในชื่อจังหวัดพะเยาและเมืองพะเยาสะกดแบบเก่าสุดว่า พยาว มาจากชื่อ ทิวเขาภูยาว หรือ ภูกามยาวเป็นทิวเขาประจำเมือง มีเมืองตั้งอยู่ตอนปลายของทิวเขา

เมืองพะเยา

เมืองพะเยา มีพัฒนาการมาแล้วตั้งแต่ก่อน พ.ศ. 1700 (ก่อนพุทธศตวรรษที่ 18) ต่อมาเป็นศูนย์กลางของแคว้นพะเยา นับเป็นรัฐเอกเทศร่วม สมัยแคว้นสุโขทัย และแคว้นเชียงแสน-เชียงรายหลัง พ.ศ. 1800 (หลังพุทธศตวรรษที่ 19) เมืองพะเยาตั้งอยู่บริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำอิง (หรือแม่น้ำสายตา) ปลายทิวเขาภูกามยาว (หรือดอยชมภูหรือดอยด้วน) มีหนองเอี้ยง (ปัจจุบันคือกว๊านพะเยา) เป็นแหล่งน้ำที่มีความอุดมสมบูรณ์

ชื่อเมืองพะเยามีหลักฐานเก่าสุดอยู่ในศิลาจารึกวัดศรีชุม สมัยสุโขทัย (ศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ 2) ราวหลัง พ.ศ. 1800 เขียนว่า พยาว ในสมุทรโฆษคำฉันท์ (วรรณคดีสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น) เขียรว่า พยาว อยู่ในตอนเล่นเบิกโรงหนังใหญ่เรื่องลาวกับไทยฟันดาบว่า

   ๏กูนี้เนื้อลาว
 แต่ยังพยาว               บมีผู้ปาน
 เขาขึ้นชื่อกู               ชื่อเสียงไกรหาญ
 ปานปล้นเมืองมาร      ขุนมารหักหัน

พระอุโบสถวัดศรีโคมคำ อำเภอเมือง จังหวัดพะเยา (ภาพจากหนังสือ ประวัติศาสตร์ สังคมและวัฒนธรรม เมืองพะเยา)

ปัจจุบันเขียนว่า พะเยา

ยังไม่พบหลักฐานว่าชื่อ พยาว สมัยเริ่มแรกเป็นภาษาอะไร? และมีความหมายอย่างไร? แต่สมัยหลัง ๆ มีคำอธิบายอยู่ในเอกสารว่าชื่อเมือง พะเยา หรือ พยาว มาจากชื่อเทือกเขาภูยาว หรือ ภูกามยาว 

ภูยาว หรือ ภูกามยาว บางทีเรียกว่า ดอยชม ภู-ดอยด้วน เป็นทิวเขาที่ทอดยาวจากทิศเหนือลงไปทิศใต้ เริ่มจากบริเวณที่ราบเขตอำเภอพาน จังหวัดเชียงราย อันเป็นเขตติดต่ออำเภอแม่ใจ จังหวัดพะเยา หัวดอยที่อำเภอพานมีลักษณะตั้งชันคล้ายถูกตัดให้ด้วน ซึ่งแตกต่างจากดอยลูกอื่น ๆ ในละแวกเดียวกัน ชาวบ้านจึงเรียก ดอยด้วน แต่เอกสารประเภทตำนานและพงศาวดารเรียก ภูยาว หรือ ภูกามยาว

ทิวเขาดอยด้วนหรือภูกามยาวจะทอดยาวลงไปทางทิศใต้ แล้วค่อย ๆ ลาดต่ำลงเรื่อย ๆ จนถึงบริเวณที่ตั้งจังหวัดพะเยา อันเป็นที่ราบริมแม่น้ำอิง หรือแม่น้ำสายตาจึงสิ้นสุดทิวเขา

เหตุที่เรียกชื่อจอมเขาว่าภูตามประเพณีล้านช้างเนื่องจากยุคแรก ๆ ราวก่อน พ.ศ. 1700 เป็นชาติพันธุ์เดียวกับชาวล้านช้างหรือนับถือวัฒนธรรมล้านช้างแต่หลังจากถูกผนวกเป็นล้านนาราวหลังพ.ศ. 2000 เลยหันมาเรียกจอมเขาว่าดอย ตามประเพณีล้านนา


อ้างอิง

“กว่าจะเป็นจังหวัดพะเยา”. จากหนังสือ “จังหวัดพะเยามาจากไหน?”. โดย สุจิตต์ วงษ์เทศ. สำนักพิมพ์มติชน. 2552

บทความก่อนหน้านี้
บทความถัดไป